Artykuł: Historia terapii genowejRecenzja: Mikrobiom najmniejsze organizmy, które rządzą światem
Wybrane artykuły: Nawyki i zdrowie
Jak to jest z tym glutenem?
2018-06-15
Temat glutenu oraz jego szkodliwości na organizm ludzki jest wciąż jednym z topowych. Coraz więcej ludzi zauważa u siebie różnego rodzaju symptomy związane ze spożywaniem przede wszystkim pszenicy, ale także innych zbóż zawierających gluten, a właściwie nawet nie gluten, gdyż ten powstaje dopiero w trakcie powiązania mąki z wodą. Tak naprawdę chodzi tutaj o mieszaninę białek takich jak gliadyna i glutenina (jednakże dla uproszczenia będziemy się posługiwać terminem gluten). Gluten i jego wpływ na układ pokarmowy stały się przedmiotem wielu badań naukowych, a dieta bezglutenowa niemal opanowała świat. W sklepach coraz częściej możemy znaleźć produkty bezglutenowe, ale czy na pewno są one zdrowe? Spróbujmy zatem rozpracować ten nieszczęsny gluten!

CELIAKIA I ALERGIA NA ZBOŻA

Zanim jednak przejdziemy do omówienia nietolerancji gluten (NCGS – ang. non-celiac gluten sensitivity), skupmy się na tych osobach, które faktycznie muszą go unikać. Mowa tutaj o chorobie zwanej celiakia, choć często dotyczy to też osób dotkniętych alergią na zboże, głównie pszenicę. Na chwilę obecną eliminacja glutenu z diety jest jedyną metodą, która pozwala wyeliminować objawy obu schorzeń. Istnieje natomiast kilka metod służących do stwierdzenia istnienia celiakii:

Transglutaminazy antytkanowe, IgA

Są to enzymy odpowiedzialne za sieciowanie niektórych białek.

Przeciwciała przeciw endomyzium, IgA

Endomyzium to cienka warstwa tkanki łącznej pokrywająca poszczególne włókna mięśniowe. Przeciwciała endomizyczne (EmA) rozwijają się, gdy uszkodzona jest podszewka jelitowa. Większość pacjentów z czynną chorobą trzewną posiada IgA anti-EmA.

Antydezamidowany peptyd gliadyny, IgA i IgG

Gliadyny to jedno z białek tworzących gluten. Podwyższone przeciwciała przeciwko zdeamidowanemu peptydowi gliadyny są często obserwowane u pacjentów z celiakią i stosujących dietę zawierającą gluten.

Typowanie HLA (HLA-DQ2 albo HLA-DQ8)

Badacze wysuwają hipotezę, że cząsteczki HLA prezentują antygeny glutenowe komórkom T, które z kolei wywołują uszkodzenie tkanki. Około 95 procent pacjentów z celiakią posiada heterodimer HLA-DQ2, podczas gdy pozostałe 5 procent ma heterodimer HLA-DQ8. Brak tych heterodimerów praktycznie wyklucza celiakię i genetyczną podatność na zaburzenie.

Endoskopia VCE (Video capsule endoscopy)

Metoda ta polega na spożyciu kapsułki zawierającej niewielką kamerę. Ten test jest stosowany u osób (głównie dorosłych), które chcą uniknąć biopsji. Zapewnia wysokiej jakości wizualne dowody na zmiany w układzie pokarmowym związane z celiakią.

Endoskopia z biopsją

W trakcie endoskopii pobiera się fragment jelita i ocenia się próbkę w skali Marsha. U osób cierpiących na celiakię następuje zanik kosmków jelitowych, rozrost krypt oraz wzrost limfocytozy.


Prawdopodobnie najbardziej wiarygodnym testem jest test genetyczny polegający na analizie genów kodujących białka HLA-DQ2 oraz HLA-DQ8. Ludzie chorujący na celiakię posiadają jeden z dwóch typów białek HLA-DQ (ang. human leukocyte antygen, HLA – ludzkie antygeny leukocytarne). Białko HLA-DQ jest częścią głównego układu zgodności tkankowej klasy II (ang. major histocompatibility complex – MHC class II). Układ ten zapewnia prawidłowe działanie układu immunologicznego. Jest ono kodowane przez jeden z dwóch genów: HLA-DQA1 lub HLA-DQB1 zlokalizowanych na krótkim ramieniu szóstego chromosomu. Istnieje aż siedem wariantów tego białka, jednak ludzie chorzy na celiakię, a przynajmniej 95 % z nich posiada zazwyczaj izoformę DQ2 lub DQ8. Receptor tworzony przez te białka ściślej wiąże się z gliadyną, z tego powodu częściej dochodzi do aktywacji limfocytów T i odpowiedzi autoimmunologicznej. Ważne jest jednak to, aby pamiętać, że gluten sam z siebie nie wywołuje tej choroby, a jedynie pozwala na stwierdzenie jej obecności.

Częstym problemem jest też alergia na zboża. Pszenica jest trzecim najczęściej uczulającym produktem, zaraz po jajku kurzym i krowim mleku. Objawy alergii i celiakii mogą być bardzo podobne, jednak ich podłoże jest inne. W odpowiedź alergiczną zaangażowane są immunoglobuliny E i komórki tuczne układu odpornościowego. Pozornie nieszkodliwy produkt są w stanie rozpoznać jako ciało obce, które organizm musi jak najszybciej zwalczyć.


NIETOLERANCJA GLUTENU

Tak naprawdę pierwsze doniesienia o nietolerancji glutenu pojawiły się już jakieś 30 lat temu. Wiele osób często skarży się na objawy identyczne do objawów celiakii, natomiast nie udaje się u nich stwierdzić tej choroby. Osoby z nietolerancją glutenu nie wytwarzają przeciwciał, które są specyficzne dla osób z celiakią lub z alergią na zboże. Mówi się, że dieta bezglutenowa pozwala jednak pozbyć się wszystkich objawów nietolerancji. W czym tkwi sedno?

Powróćmy zatem do genów kodujących białka HLA-DQ. Gdyby podzielić populację na trzy grupy, to przekonalibyśmy się, że sprawa z tymi białkami wcale nie jest taka prosta. Są one obecne w 95 % grupy I, chorującej na celiakię; u 50 % osób z grupy II, populacji wykazującej nietolerancję, oraz u 30 % osób z grupy III, populacji zdrowej. Dlaczego więc jedni mają specyficzne objawy, a inni nie?

Ciężko jednoznacznie określić, czym charakteryzują się osoby z nietolerancją glutenu. Często wszystkie symptomy ustają po wprowadzeniu diety bezglutenowej. W dużej mierze są to też symptomy przypominające zespół jelita drażliwego, mowa tutaj o bólach głowy, bólach stawów i mięśni, niekontrolowanych skurczach mięśni, braku koncentracji, ale przede wszystkim o objawach związanych z układem pokarmowym: częste bóle brzucha, biegunki, wymioty, wzdęcia, zaparcia. Problemem jest jednak prawidłowa diagnostyka, ponieważ nie sprawdzają się tutaj te same kryteria, co przy diagnozowaniu celiakii czy alergii na zboża. Pierwszym krokiem jest jednak eliminacja tych dwóch schorzeń. Często przeprowadza się badania na pewnej grupie ludzi skarżących się na nietolerancję glutenu, którą następnie dzieli się na dwie podgrupy: normalną i placebo. Nie istnieją jednak żadne markery laboratoryjne, które umożliwiłyby jednoznaczną diagnozę. U połowy pacjentów obserwuje się jednak obecność przeciwciał antygliadynowych IgG, jednak nie jest to pewny marker.

Przeciwciała antygliadynowe (AGA) są produkowane w odpowiedzi na gliadynę. Dawniej były jednym z najpowszechniejszych testów w diagnozowaniu celiakii, jednakże nowoczesne metody nieco je wyparły. Ludzie zdrowi wytwarzają je w bardzo małej ilości, jednak są one częstym gościem u osób skarżących się na dolegliwości ze strony układu pokarmowego, w tym nie tylko nietolerancji na gluten, ale także w wielu innych schorzeniach. W jednym z przeprowadzanych badań obserwowano przeciwciała IgG-AGA u 56,4 % osób z NCGS i u aż 82,2 % osób z celiakią, podczas gdy przeciwciała IgA-AGA odpowiednio u 7,7 % i 75 %. Z tego powodu nie jest to zbyt dobry marker to diagnozowania NCGS, ale może się okazać przydatny wtedy, gdy wykluczono jednoznacznie alergię i celiakię.  

Charakterystyka

Celiakia

Nietolerancja glutenu

Alergia na zboża (pszenicę)

Zachorowalność

1 %

Nieznana, prawdopodobnie 0,6-6 %

1 %

Tło genetyczne

W 95 %: HLA-DQ2 lub HLA-DQ8

W 50 %: HLA-DQ2 lub HLA-DQ8

W 100 % atopia

Patogeneza

Zaburzenia w nabytej odpowiedzi immunologicznej na gluten w zależności od kombinacji HLA-DQ2 i HLA-DQ8

Nieznana, prawdopodobnie zaburzenia w pierwszorzędowej odpowiedzi immunologicznej na gluten

Reakcje zależne od przeciwciał IgE

Przeciwciała w surowicy

tTG*, EMA*, DGP*, IgA-AGA*, rzadziej IgG-AGA

W 50 %: IgG-AGA

IgE przeciwko pszenicy

Histopatologia błony śluzowej przewodu pokarmowego

W skali Marsha od I-IV, najczęściej III i IV

W skali Marsha O,I

W skali Marsha O,I, II

Zanik kosmków jelitowych

Obecny

Nieobecny

Może być obecny

Objawy

Jelitowe i pozajelitowe

Jelitowe i pozajelitowe

Jelitowe i pozajelitowe

Śmiertelność

Zwiększona

Nieznana

Zwiększona (w wyniku wstrząsu anafilaktycznego po spożyciu alergenu)

Czas przebywania na diecie bezglutenowej

Całe życie

Nieznany

Uwarunkowania indywidualne, zazwyczaj jednak całe życie przy silnej alergii

*tTG – transglutaminaza tkankowa, EMA – przeciwciała endomyzialne, DGP – deaminowany peptyd gliadyny, AGA – przeciwciała antygliadynowe


Powstało mnóstwo różnych teorii na temat szkodliwości glutenu i pszenicy, w tym przede wszystkim takie, że gluten skleja kosmki jelitowe, przez co doprowadza do ograniczonego wchłaniania składników pokarmowych. Nie pojawiły się jednak żadne badania na temat tego, aby faktycznie gluten działał w ten sposób u osób zdrowych, natomiast kwestia osób nietolerujących tę mieszaninę białek wciąż jest sporna. Osoby uczulone na pszenicę i chore na celiakię z pewnością powinny stosować dietę bezglutenową, natomiast osoby zdrowe powinny przede wszystkim słuchać własnego ciała. W związku z tym, że wciąż są potrzebne nowe standardy do jednoznacznego diagnozowania nietolerancji glutenu (NCGS), proponujemy przeprowadzenie własnego eksperymentu, który często wykonuje się w analizach dotyczących NCGS.


1. Przez pierwsze 6 tygodni należy stosować normalną dietę i obserwować objawy zapisane w tabeli. Następnie należy powtórzyć eksperyment na diecie bezglutenowej i również obserwować i notować objawy zapisane w tabeli. Symptomy należy „oceniać” w skali od 1-10 w każdym tygodniu trwania eksperymentu. Eksperyment powinien trwać minimum 4 tygodnie, 6 tygodni jest czasem optymalnym.

Symptom Tydzień 1 Tydzień 2 Tydzień 3 Tydzień 4 Tydzień 5 Tydzień 6
Ból/dyskomfort w brzuchu            
Zgaga            
Refluks            
Wzdęcia            
Mdłości i wymioty            
Dźwięk przypominający burczenie, spowodowany nadmiernym gromadzeniem się gazu w jelitach            
Wzmożone gazy            
Zwiększona częstotliwość defekacji            
Zmniejszona częstotliwość defekacji            
Luźne stolce            
Twarde stolce            
Nagłą potrzeba defekacji            
Uczucie niepełnego wypróżnienia            
Bóle głowy            
Wysypka            
Zamglony umysł            
Zmęczenie            
Drętwienie kończyn            
Bóle mięśni            
Bóle stawów            
Omdlenia            
Zmiany w jamie ustnej            


Sporną kwestią jest też sama pszenica, która nie przypomina już swojego dzikiego przodka. Należy jednak pamiętać, że nie to jest to GMO, choć często można usłyszeć tę błędną informację. Podjęto próby stworzenia pszenicy modyfikowanej genetycznie, jednakże nie jest ona dostępna komercyjnie. Trzeba jednak przyznać, że faktycznie różni się od dawnej pszenicy, natomiast jest to skutek tradycyjnej hodowli roślin, która ma na celu krzyżowanie ze sobą jak najlepszych osobników, aby zapewnić gatunkowi jak najlepsze cechy. Można uznać, że obecna pszenica zawiera znacznie więcej glutenu, ale zdecydowanie wiąże się to z preferencjami kulinarnymi dzisiejszego społeczeństwa.


DODATKI/SŁOWNICZEK

Skala Marsha – skala stosowana do oceny zmian w budowie i strukturze jelita (w biopsji)
Przeciwciało – białka zdolne do wiązania antygenów, najważniejsze cząsteczki układu odpornościowego
Antygen – inaczej ciało obce lub substancja białkowa, która wywołuje produkcję przeciwciał w organizmie

Bibliografia:

1. Catassi C., Elli L., Bonaz B., Bouma G., Carroccio A., Castillejo G. i inni. 2015. Diagnosis of non-celiac gluten sensitivity (NCGS): the Salerno experts' criteria. Nutrients 7:4966-4977

2. Sanz Yolanda. 2015. Microbiome and gluten. Annals of nutrition and metabolism 67(2):28-41

3. Infantino M., Manfredi M., Meacci F., Grossi V. Severino M i inni. 2015. Diagnostic accuracy of anti-gladin antibodies in non-celiac gluten sensitivity (NCGS) patients. Clinica Chimica Acta 451:135-141

KIM JESTEŚMY?

Fundacja Wspieramy.org
41-400 Mysłowice, ul. Hutnicza 10
KRS: 0000581489, NIP: 6342848742

Dane kontaktowe:
e-mail: fundacja@wspieramy.org

Informacje o fundacji
Fundacja powstała z inicjatywy firmy Polfendo,

CELE STATUTOWE FUNDACJI
1) Celem podstawowym jest działalność popularnonaukowa, wspieranie zdrowego stylu życia i popularyzacja profilaktyki prozdrowotnej.
2) Obok celu podstawowego działalnść Fundacji obejmuje również wspieranie swoich członków w trudnych chwilach związanych z leczeniem i rekonwalescencją.

Dziękujemy za pomoc i wsparcie przy realizacji projektów fundacji. Dziekujemy zarówno za pomoc finansową, materialną jak i pomoc bezpośrednią

DANE KONTAKTOWE

Genweb.pl - genetyka, zdrowie, styl życia
41-409 Mysłowice, ul. Hutnicza 10
tel: 601 602 100
e-mail: info@genweb.pl

FORMULARZ KONTAKTOWY
Jeżeli mają Państwo jakiekolwiek pytania dotyczące naszej oferty, zapraszamy do kontaktu telefonicznego, poprzez adres e-mail lub wypełniając poniższy formularz. Odpowiemy w możliwie krótkim czasie.